نقص آرژیناز (Arginase Deficiency) یک بیماری ژنتیکی نادر از گروه اختلالات چرخه اوره (Urea Cycle Disorders) و اختلالات مرتبط با اسیدهای آمینه است. در این بیماری، بدن به دلیل کاهش فعالیت یا نبود آنزیم آرژیناز، توانایی طبیعی برای تجزیه آرژنین و دفع آمونیاک را ندارد.
اطلاعات ارائهشده در این صفحه کلی است و به تمامی کودکان مبتلا به نقص آرژیناز اختصاص ندارد. هر کودک ممکن است شرایط بالینی متفاوتی داشته باشد و روش درمانی مناسب برای یک کودک، ممکن است برای کودک دیگر متفاوت باشد.
کودکان مبتلا به نقص آرژیناز باید علاوه بر مراقبتهای پزشکی معمول، تحت نظر پزشک متخصص بیماریهای متابولیک و متخصص تغذیه آشنا با اختلالات متابولیک قرار گیرند.
نقص آرژیناز چیست؟
نقص آرژیناز یک اختلال ارثی در متابولیسم اسیدهای آمینه است که باعث اختلال در دفع آمونیاک از بدن میشود. آمونیاک مادهای سمی است که در اثر تجزیه پروتئینها و واحدهای سازنده آنها یعنی اسیدهای آمینه تولید میشود. بدن افراد سالم این ماده را از طریق چرخه اوره به ترکیبات قابل دفع تبدیل میکند، اما در افراد مبتلا به نقص آرژیناز، این فرآیند به درستی انجام نمیشود. در نتیجه، سطح آمونیاک، آرژنین و سایر مواد سمی در خون افزایش پیدا میکند و در صورت عدم درمان میتواند باعث ایجاد مشکلات عصبی، جسمی و ذهنی شود.
علت ایجاد بیماری نقص آرژیناز چیست؟
نقص آرژیناز یکی از اختلالات چرخه اوره محسوب میشود. این بیماری به دلیل نبود یا عملکرد نادرست آنزیم آرژیناز (Arginase) ایجاد میشود.
وظیفه طبیعی آنزیم آرژیناز، تجزیه اسید آمینه آرژنین و کمک به دفع آمونیاک تولید شده در بدن است. زمانی که آنزیم آرژیناز فعالیت طبیعی نداشته باشد:
- سطح آرژنین خون افزایش پیدا میکند.
- دفع آمونیاک دچار اختلال میشود.
- مواد سمی در بدن تجمع پیدا میکنند.
افزایش این مواد میتواند به مرور زمان باعث آسیبهای جدی جسمی و عصبی شود.
چه عاملی باعث عدم حضور یا عملکرد نادرست آنزیم آرژیناز میشود؟
ساخت آنزیمها در بدن توسط ژنها کنترل میشود. افراد مبتلا به نقص آرژیناز دارای تغییرات ژنتیکی در ژن مسئول ساخت آنزیم آرژیناز هستند. به دلیل این تغییرات ژنتیکی:
- ممکن است آنزیم آرژیناز اصلاً تولید نشود.
- یا آنزیم تولید شده عملکرد طبیعی نداشته باشد.
این تغییرات ژنتیکی باعث اختلال در عملکرد طبیعی چرخه اوره و افزایش سطح آرژنین و آمونیاک خون میشوند.
علائم بیماری نقص آرژیناز چیست؟
علائم نقص آرژیناز در افراد مختلف متفاوت است. برخی کودکان ممکن است علائم بیماری را در دوران نوزادی نشان دهند و برخی دیگر در دوران کودکی تشخیص داده شوند. بسیاری از مبتلایان، اولین علائم بیماری را حدود یک سالگی نشان میدهند.
علائم نقص آرژیناز در نوزادان
علائم بیماری در نوزادان ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- کاهش اشتها
- تأخیر در یادگیری و رشد ذهنی
- تشنج
- عدم تعادل
- احساس کسالت و ناخوشی پس از مصرف غذاهای دارای پروتئین
حملات افزایش آمونیاک خون در نقص آرژیناز
در برخی کودکان مبتلا به نقص آرژیناز، حملات ناگهانی بیماری به دلیل افزایش سطح آمونیاک خون ایجاد میشود. مهمترین علائم افزایش آمونیاک خون عبارتند از:
- کاهش اشتها
- خوابآلودگی شدید
- تحریکپذیری، کجخلقی و حساسیت زیاد
- استفراغ
اگر افزایش آمونیاک خون درمان نشود، ممکن است مشکلات زیر ایجاد شود:
- ضعف عضلات
- شلی یا سفتی غیرطبیعی ماهیچهها
- مشکلات تنفسی
- احساس سرما
- تشنج
- تورم مغز
- کما که در برخی موارد میتواند منجر به مرگ بیمار شود
علائم نقص آرژیناز در کودکان
در برخی کودکان، اولین نشانههای بیماری در دوران کودکی ظاهر میشود. این علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- رشد کم
- تشنج
- کوچک بودن اندازه سر (میکروسفالی)
- بیشفعالی
- مشکلات یادگیری
- پرهیز از مصرف غذاهای پروتئینی
- عدم تعادل
در این کودکان معمولاً حملات شدید افزایش آمونیاک خون مشاهده نمیشود، مگر در شرایط خاص مانند:
- گرسنگی طولانی مدت
- عفونت یا بیماری
- مصرف مقدار زیاد غذاهای پروتئینی
اگر نقص آرژیناز درمان نشود چه مشکلاتی ایجاد میشود؟
در صورت عدم درمان، افزایش سطح آرژنین و آمونیاک میتواند باعث آسیبهای عصبی و جسمی شود. از جمله عوارض احتمالی بیماری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مشکلات یادگیری
- اختلالات ذهنی
- تشنج
- مشکلات حرکتی
- اختلال در رشد
تشخیص زودهنگام و شروع درمان مناسب میتواند نقش مهمی در جلوگیری از بسیاری از این عوارض داشته باشد.
وقتی نقص آرژیناز درمان میشود چه اتفاقی رخ میدهد؟
بسیاری از کودکانی که درمان مناسب را بهموقع و به صورت مداوم دریافت میکنند، میتوانند زندگی طبیعی همراه با رشد و تکامل مناسب داشته باشند. با این حال، در برخی بیماران، حتی با وجود درمان، ممکن است حملات افزایش آمونیاک یا افزایش سطح آرژنین خون مشاهده شود. در این کودکان احتمال بروز مشکلات عصبی مانند موارد زیر وجود دارد:
- مشکلات یادگیری
- عقبماندگی ذهنی
- تشنج
پیگیری منظم پزشکی و رعایت دقیق برنامه درمانی نقش مهمی در کنترل بیماری و کاهش عوارض آن دارد.
درمان نقص آرژیناز چیست؟
درمان نقص آرژیناز باید تحت نظر پزشک متخصص بیماریهای متابولیک و با همکاری متخصص تغذیه انجام شود. هدف اصلی درمان، کنترل سطح آرژنین و آمونیاک خون، جلوگیری از آسیبهای عصبی و حفظ رشد طبیعی کودک است. درمان معمولاً شامل موارد زیر است:
- رژیم غذایی با مقدار محدود پروتئین
- استفاده از غذاهای پزشکی و شیرخشکهای مخصوص
- مصرف داروهای مورد نیاز
- انجام آزمایشهای منظم برای بررسی وضعیت متابولیک کودک
شروع سریع درمان پس از تشخیص بیماری اهمیت زیادی دارد.
رژیم غذایی کم پروتئین در نقص آرژیناز
یکی از مهمترین روشهای کنترل بیماری نقص آرژیناز، رعایت رژیم غذایی کم پروتئین است. کودکان مبتلا به این بیماری باید مقدار پروتئین دریافتی خود را تحت نظر متخصص تغذیه کنترل کنند، زیرا مصرف بیش از حد پروتئین میتواند باعث افزایش سطح آرژنین و آمونیاک خون شود. غذاهایی که دارای مقدار زیادی پروتئین هستند و باید مصرف آنها محدود یا حذف شود شامل موارد زیر است:
- شیر و فرآوردههای لبنی
- گوشت
- مرغ
- ماهی
- تخممرغ
- حبوبات خشک مانند لوبیا و باقلا
- مغزها مانند بادام، پسته و گردو
بسیاری از میوهها و سبزیجات دارای مقدار کمی پروتئین هستند و میتوانند در مقدار مشخص و مطابق برنامه غذایی کودک استفاده شوند. نکته مهم این است که تمام پروتئین نباید از رژیم غذایی کودک حذف شود، زیرا کودکان مبتلا به نقص آرژیناز برای رشد طبیعی به مقدار مشخصی پروتئین نیاز دارند. هرگونه تغییر در رژیم غذایی کودک باید با نظر متخصص تغذیه انجام شود.
غذاهای طبی و شیرخشکهای مخصوص نقص آرژیناز
برخی غذاهای پزشکی مخصوص برای افراد مبتلا به اختلالات اسیدهای آمینه تولید شدهاند. این محصولات شامل مواردی مانند:
- آردهای کم پروتئین
- ماکارونی کم پروتئین
- برنجهای مخصوص کم پروتئین
هستند که میتوانند در برنامه غذایی کودکان مبتلا به اختلالات متابولیک استفاده شوند. متخصص تغذیه نحوه استفاده از این محصولات را در رژیم غذایی کودک مشخص خواهد کرد. علاوه بر رژیم غذایی کم پروتئین، ممکن است برای برخی کودکان شیرخشکهای مخصوص تجویز شود. این شیرخشکها حاوی مقدار کنترلشده پروتئین و سایر مواد غذایی مورد نیاز برای رشد کودک هستند. نوع و مقدار شیرخشک مورد نیاز هر کودک به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
- سن کودک
- وزن کودک
- وضعیت عمومی سلامت کودک
- نتایج آزمایشهای متابولیک
داروهای مورد استفاده در نقص آرژیناز
برخی داروها میتوانند به بدن در دفع آمونیاک و کنترل مواد اضافی مانند آرژنین کمک کنند. پزشک متخصص بیماریهای متابولیک با توجه به شرایط کودک مشخص میکند که آیا استفاده از دارو ضروری است یا خیر. مصرف دارو باید دقیقاً مطابق دستور پزشک انجام شود.
انجام آزمایشهای منظم در نقص آرژیناز
کودکان مبتلا به نقص آرژیناز به انجام آزمایشهای دورهای خون نیاز دارند. این آزمایشها برای بررسی موارد زیر انجام میشوند:
- سطح آمونیاک خون
- سطح آرژنین خون
- سایر اسیدهای آمینه
- وضعیت کلی متابولیسم بدن
نتایج آزمایشها به پزشک کمک میکند تا:
- رژیم غذایی کودک را تنظیم کند.
- مقدار داروها را تغییر دهد.
- روند درمان را بررسی کند.
چه زمانی باید سریعاً با پزشک تماس گرفت؟
در برخی کودکان مبتلا به نقص آرژیناز، حتی یک بیماری ساده میتواند باعث افزایش آمونیاک و آرژنین خون شود. در صورت مشاهده علائم زیر باید سریعاً با پزشک تماس گرفته شود:
- کاهش اشتها و تب
- ضعف و کاهش انرژی
- عفونت یا بیماری
- خوابآلودگی
- تغییرات رفتاری یا شخصیتی
- استفراغ
- اختلال در راه رفتن
- عدم تعادل
تشخیص و درمان سریع این شرایط میتواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند.
وراثت بیماری نقص آرژیناز چگونه است؟
نقص آرژیناز در دختران و پسران به یک میزان مشاهده میشود. این بیماری دارای الگوی وراثتی اتوزومال مغلوب (Autosomal Recessive) است.
هر فرد دارای دو نسخه از ژن مسئول ساخت آنزیم آرژیناز است. در افراد مبتلا به نقص آرژیناز، هر دو نسخه این ژن دچار تغییر شدهاند و عملکرد طبیعی ندارند.
کودکان مبتلا، هر یک از ژنهای معیوب را از یکی از والدین خود دریافت کردهاند. والدین این کودکان معمولاً علائم بیماری را نشان نمیدهند، زیرا تنها یک نسخه معیوب از ژن را دارند. به این افراد ناقل (Carrier) گفته میشود.
احتمال ابتلا در بارداریهای بعدی
اگر هر دو والد ناقل بیماری نقص آرژیناز باشند، در هر بارداری احتمالهای زیر وجود دارد:
- ۲۵ درصد احتمال تولد کودک مبتلا به نقص آرژیناز
- ۵۰ درصد احتمال تولد کودک ناقل مانند والدین
- ۲۵ درصد احتمال تولد کودک سالم و غیرناقل
مشاوران ژنتیک میتوانند درباره نحوه انتقال بیماری، احتمال تکرار بیماری در بارداریهای بعدی و آزمایشهای لازم برای اعضای خانواده، اطلاعات لازم را در اختیار والدین قرار دهند.
آیا آزمایش ژنتیک خاصی برای نقص آرژیناز وجود دارد؟
بله، امکان انجام آزمایش ژنتیک (DNA Test) برای بیماری نقص آرژیناز وجود دارد. در آزمایش ژنتیک، تغییرات ایجاد شده در ژنهای مرتبط با بیماری بررسی میشوند. این آزمایش میتواند به تشخیص بیماری، بررسی ناقلین و همچنین تشخیص پیش از تولد کمک کند. در صورت وجود هرگونه سؤال درباره انجام آزمایش ژنتیک، والدین باید با پزشک متخصص بیماریهای متابولیک یا مشاور ژنتیک خود مشورت کنند. در برخی موارد ممکن است برای تشخیص بیماری، انجام آزمایش ژنتیک ضروری نباشد، اما اگر امکان انجام آن وجود داشته باشد، میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره موارد زیر ارائه دهد:
- تأیید تشخیص بیماری
- شناسایی تغییرات ژنتیکی ایجادکننده بیماری
- تشخیص ناقلین در خانواده
- بررسی احتمال ابتلای فرزندان آینده
آیا آزمایشهای تأییدی برای تشخیص نقص آرژیناز وجود دارد؟
بله، بیماری نقص آرژیناز میتواند با استفاده از آزمایشهای تخصصی روی نمونههای خون و ادرار تأیید شود. این آزمایشها به بررسی موارد زیر کمک میکنند:
- میزان آرژنین خون
- سطح آمونیاک خون
- سایر تغییرات متابولیک مرتبط با چرخه اوره
برای انتخاب آزمایشهای مناسب باید با پزشک متخصص بیماریهای متابولیک یا مشاور ژنتیک مشورت شود.
آیا امکان انجام آزمایش نقص آرژیناز در دوران بارداری وجود دارد؟
اگر یکی از فرزندان خانواده مبتلا به نقص آرژیناز باشد، امکان انجام آزمایشهای تشخیصی در بارداریهای بعدی وجود دارد. در این شرایط میتوان از آزمایش DNA برای بررسی وضعیت جنین استفاده کرد. نمونه مورد نیاز برای انجام این آزمایشها ممکن است از روشهای زیر تهیه شود:
- آمینوسنتز (Amniocentesis)
- نمونهبرداری از پرزهای جفتی (CVS)
اگر نتیجه آزمایش DNA قطعی نباشد، ممکن است بررسیهای تخصصیتر مانند آزمایش آنزیمی با استفاده از نمونه خون جنین انجام شود. والدین میتوانند با کمک مشاور ژنتیک درباره انجام آزمایشهای دوران بارداری یا انجام بررسیهای تشخیصی پس از تولد کودک تصمیمگیری کنند. مشاور ژنتیک مزایا و محدودیتهای هر روش را برای خانواده توضیح خواهد داد.
آیا ممکن است سایر اعضای خانواده به نقص آرژیناز مبتلا یا ناقل بیماری باشند؟
احتمال اینکه سایر اعضای خانواده که رشد طبیعی دارند و سالم به نظر میرسند، به بیماری نقص آرژیناز مبتلا باشند کم است. با این حال، بررسی وضعیت ژنتیکی اعضای خانواده میتواند اهمیت زیادی داشته باشد، زیرا شناسایی افراد ناقل یا مبتلا میتواند از بروز مشکلات احتمالی در آینده جلوگیری کند. برادران و خواهران فرد مبتلا که بیماری نقص آرژیناز ندارند، ممکن است مانند والدین خود ناقل بیماری باشند. افراد ناقل معمولاً هیچ علامتی از بیماری ندارند.
همچنین خواهران و برادران والدین فرد مبتلا نیز ممکن است با احتمال ۵۰ درصد ناقل این بیماری باشند. شناخت وضعیت ناقل بودن اهمیت دارد، زیرا افراد ناقل ممکن است در آینده فرزند مبتلا به نقص آرژیناز داشته باشند. زمانی که:
- هر دو والد میدانند ناقل بیماری هستند.
- یا یک کودک مبتلا به نقص آرژیناز در خانواده وجود دارد.
سایر فرزندان خانواده علاوه بر آزمایشهای غربالگری معمول، باید در صورت توصیه پزشک تحت آزمایشهای تشخیصی دقیقتر قرار گیرند.
شیوع بیماری نقص آرژیناز چقدر است؟
نقص آرژیناز یک بیماری نادر متابولیک است. شیوع این بیماری در ایالات متحده آمریکا حدود ۱ مورد در هر ۳۰۰ هزار تولد گزارش شده است. این بیماری در تمامی گروههای قومی در سراسر جهان مشاهده شده است. تا کنون شیوع مشخص و بیشتری در یک نژاد، قوم، منطقه جغرافیایی یا کشور خاص گزارش نشده است. با این حال، پیشبینی میشود این بیماری در کشورهایی که ازدواجهای فامیلی در آنها شایعتر است، مانند ایران، با احتمال بیشتری مشاهده شود.
آیا نقص آرژیناز نامهای دیگری دارد؟
بله، بیماری نقص آرژیناز ممکن است با نامهای دیگری نیز شناخته شود، از جمله:
- آرژینینمی (Argininemia)
- هیپرآرژینینمی (Hyperargininemia)
نقص آرژیناز یک بیماری ژنتیکی نادر از گروه اختلالات چرخه اوره است که به دلیل کاهش فعالیت یا نبود آنزیم آرژیناز ایجاد میشود و باعث افزایش سطح آرژنین و آمونیاک خون میشود.
این بیماری به دلیل تغییرات ژنتیکی در ژن مسئول تولید آنزیم آرژیناز ایجاد میشود. این تغییرات باعث میشوند آنزیم آرژیناز تولید نشود یا عملکرد طبیعی نداشته باشد.
علائم بیماری میتواند شامل کاهش اشتها، تأخیر در یادگیری، تشنج، عدم تعادل، مشکلات رشد، بیشفعالی و مشکلات یادگیری باشد.
بله، کنترل بیماری با استفاده از رژیم غذایی کم پروتئین، غذاهای پزشکی، شیرخشکهای مخصوص، داروهای مورد نیاز و بررسی منظم آزمایشهای خون انجام میشود.
بله، این بیماری به صورت اتوزومال مغلوب منتقل میشود. اگر هر دو والد ناقل باشند، در هر بارداری ۲۵ درصد احتمال تولد کودک مبتلا وجود دارد.
بله، آزمایش DNA میتواند تغییرات ژنتیکی مرتبط با بیماری را بررسی کند و برای تأیید تشخیص، بررسی ناقلین و تشخیص پیش از تولد استفاده شود.
بله، در خانوادههایی که سابقه داشتن کودک مبتلا دارند، میتوان با استفاده از روشهایی مانند آمینوسنتز یا CVS و بررسیهای ژنتیکی، وضعیت جنین را بررسی کرد.
خیر، افراد ناقل معمولاً علائم بیماری را نشان نمیدهند، زیرا یک نسخه سالم از ژن را دارند.
زیرا مصرف زیاد پروتئین میتواند باعث افزایش سطح آرژنین و آمونیاک خون شود و علائم بیماری را تشدید کند.
کلمات کلیدی (کلیدواژه ها): نقص آرژیناز، Arginase Deficiency، بیماری آرژینینمی، Hyperargininemia، اختلالات چرخه اوره، بیماری متابولیک ارثی، افزایش آرژنین خون، افزایش آمونیاک خون، آزمایش ژنتیک نقص آرژیناز، درمان نقص آرژیناز، علائم نقص آرژیناز در کودکان، تشخیص نقص آرژیناز، مشاوره ژنتیک، آزمایش DNA بیماریهای متابولیک
۱۰ تیر ۱۳۹۸ | ۳۰ ژوئن ۲۰۱۹