هیپرپلازی مادرزادی آدرنال (CAH) | علائم، انواع، علت و تشخیص

هیپرپلازی مادرزادی آدرنال (CAH) چیست؟

Congenital Adrenal Hyperplasia یا هیپرپلازی مادرزادی آدرنال، گروهی از اختلالات ژنتیکی و ارثی است که به‌دلیل نقص در آنزیم‌های تولیدکننده هورمون‌های غده فوق‌کلیه ایجاد می‌شود. این بیماری یکی از شایع‌ترین علل ابهام تناسلی در نوزادان به شمار می‌رود و در بیش از ۹۰٪ موارد ناشی از کمبود آنزیم ۲۱-هیدروکسیلاز است.

کمبود آنزیم ۲۱-هیدروکسیلاز باعث کاهش تولید هورمون کورتیزول و در برخی موارد آلدوسترون می‌شود. در نتیجه، میزان هورمون‌های مردانه (آندروژن‌ها) از قشر آدرنال افزایش می‌یابد. شدت علائم بیماری بسته به میزان نقص آنزیمی متفاوت است و از فرم‌های شدید کلاسیک تا فرم‌های خفیف غیرکلاسیک متغیر خواهد بود.

علائم و انواع بیماری CAH

فرم کلاسیک (Classic CAH)

فرم کلاسیک بیماری با شیوع تقریبی ۱ در هر ۱۰٬۰۰۰ تولد زنده رخ می‌دهد و شدیدترین نوع بیماری محسوب می‌شود. مهم‌ترین علائم این فرم عبارت‌اند از:

• ابهام تناسلی در نوزادان دختر
• کاهش شدید کورتیزول
• کمبود آلدوسترون در نوع Salt Wasting
• خطر حملات آدرنال و شوک در هفته‌های اول زندگی
• بلوغ زودرس در پسران

در نوع Salt Wasting، کمبود آلدوسترون می‌تواند منجر به از دست رفتن نمک، کم‌آبی شدید بدن و حتی مرگ در صورت عدم تشخیص و درمان به‌موقع شود.

فرم غیرکلاسیک (Nonclassic CAH)

فرم غیرکلاسیک یا خفیف‌تر بیماری شیوع بیشتری دارد و یکی از شایع‌ترین اختلالات اتوزومال مغلوب در جهان محسوب می‌شود. این فرم معمولاً بدون ابهام تناسلی است اما می‌تواند در هر سنی با علائم هیپرآندروژنیسم ظاهر شود، از جمله:

• بلوغ زودرس
• آکنه شدید
• هیرسوتیسم (پرمویی)
• اختلالات قاعدگی
• تخمدان پلی‌کیستیک
• ناباروری

تشخیص دقیق این فرم اهمیت زیادی دارد؛ زیرا علائم آن با بسیاری از اختلالات هورمونی دیگر مشابه است اما درمان متفاوتی نیاز دارد.

علت ژنتیکی نقص آنزیم ۲۱-هیدروکسیلاز

ژن CYP21A2 که روی کروموزوم ۶ قرار دارد، مسئول تولید آنزیم ۲۱-هیدروکسیلاز است. تاکنون بیش از ۶۰ نوع جهش ژنتیکی مختلف در این ژن شناسایی شده که می‌توانند باعث بروز بیماری CAH شوند.

شدت جهش ژنتیکی ارتباط مستقیمی با شدت علائم بالینی بیماری دارد.

تشخیص مولکولی بیماری CAH

تشخیص مولکولی Congenital Adrenal Hyperplasia نقش مهمی در پیشگیری، تشخیص زودهنگام و درمان مؤثر بیماری دارد. اهداف اصلی این آزمایش شامل موارد زیر است:

• تشخیص قطعی بیماران و ناقلان سالم
• تشخیص قبل از تولد
• پیشگیری از ابهام تناسلی در جنین دختر
• جلوگیری از حملات کشنده آدرنال
• بررسی فرم‌های غیرکلاسیک بیماری

در خانواده‌هایی که سابقه یک فرزند مبتلا دارند، ابتدا جهش ژنتیکی عامل بیماری در اعضای خانواده شناسایی می‌شود. سپس در بارداری بعدی، درمان مادر با دگزامتازون از هفته ۵ تا ۶ بارداری آغاز می‌گردد.

بین هفته ۱۰ تا ۱۲ بارداری، نمونه‌گیری از پرزهای کوریونی (CVS) انجام شده و پس از تعیین جنسیت و بررسی ژنتیکی جنین، در صورت مبتلا بودن جنین دختر، درمان تا پایان بارداری ادامه پیدا می‌کند.

نمونه مورد نیاز برای آزمایش CAH

برای انجام آزمایش ژنتیک و تشخیص مولکولی بیماری CAH معمولاً نمونه‌های زیر مورد نیاز است:

• ۱۰ سی‌سی خون وریدی حاوی EDTA برای تشخیص فرد مبتلا یا ناقل
• نمونه CVS یا آمنیون برای تشخیص پیش از تولد

مدت زمان جواب‌دهی آزمایش

زمان آماده شدن نتیجه آزمایش ژنتیکی هیپرپلازی مادرزادی آدرنال معمولاً بین ۱ تا ۳ هفته پس از دریافت نمونه است.

کلمات کلیدی (کلیدواژه ها):
هیپرپلازی مادرزادی آدرنال، CAH، بیماری CAH، کمبود آنزیم 21 هیدروکسیلاز، آزمایش ژنتیک CAH، تشخیص مولکولی CAH، ابهام تناسلی، هیپرآندروژنیسم، فرم کلاسیک CAH، فرم غیرکلاسیک CAH، ژن CYP21A2، بلوغ زودرس، هیرسوتیسم، ناباروری، تشخیص قبل از تولد CAH، کورتیزول، آلدوسترون، Salt Wasting CAH، بیماری ژنتیکی آدرنال، علائم CAH