آزمایش CBC چیست ؟

آزمایش شمارش کامل سلول های خون (CBC) و شمارش افتراقی، مجموعه‌ای از آزمایش‌های خون محیطی هستند و اطلاعات بسیار زیادی در مورد سیستم خون‌شناسی و بسیاری از سیستم‌های دیگر بدن ارائه می‌دهند. این آزمایش به عنوان یک آزمایش غربالگری، ارزان، آسان و سریع انجام می‌شود.

CBC و شمارش افتراقی شامل اندازه‌گیری پارامترهای زیر است که به طور جداگانه مورد بحث قرار می‌گیرند:
RBC, Hgb, Hct, PLT, MPV, MCV, MCH, MCHC, RDW, WBC and Diff (Neutrophil, Lymphocyte, Monocyte, Eosinophil, Basophil)

RBC، تعداد گلبول‌های قرمز

این آزمایش شمارش تعداد گلبول‌های قرمز در گردش در ۱ میلی‌متر مکعب خون وریدی محیطی است. عملکرد اصلی گلبول‌های قرمز، رساندن اکسیژن به بافت‌ها است.

• آسیب‌های داخل عروقی گلبول‌های قرمز مانند آسیب‌های ناشی از دریچه‌های مصنوعی قلب یا پلاک‌های آترواسکلروتیک عروق محیطی، عمر گلبول‌های قرمز را کوتاه می‌کند.

• زنان معمولاً مقادیر کمتری نسبت به مردان دارند و تعداد گلبول‌های قرمز با افزایش سن کاهش می‌یابد.

• مقادیر پایین گلبول‌های قرمز ناشی از کاهش تولید مغز استخوان (مثلاً میلوفیبروز، لوسمی، بیماری کلیوی یا کمبودهای غذایی)، افزایش خونریزی یا افزایش تخریب گلبول‌های قرمز (همولیز) است.

• افزایش تعداد گلبول‌های قرمز می‌تواند به صورت فیزیولوژیکی و در نتیجه نیاز بدن به ظرفیت حمل اکسیژن بیشتر (مثلاً در ارتفاعات بالا) ایجاد شود. بیماری‌هایی که باعث هیپوکسی مزمن می‌شوند (مثل بیماری مادرزادی قلب) نیز این افزایش را تحریک می‌کنند.

• پلی‌سیتمی ورا یک بیماری نئوپلاستیک است که باعث تولید کنترل نشده گلبول‌های قرمز می‌شود.

• در حین بارداری به دلیل افزایش آب بدن و رقیق شدن خون، ممکن است میزان RBC به طور طبیعی کاهش یابد.

• مصرف برخی داروها می‌تواند با کاهش تولید مغز استخوان یا افزایش تخریب، موجب کاهش RBC شود.

Hgb، هموگلوبین

غلظت هموگلوبین معیاری از کل مقدار هموگلوبین در خون محیطی است که نشان‌دهنده تعداد گلبول‌های قرمز خون است.

• کاهش سطح هموگلوبین نشان‌دهنده کم‌خونی است که در مواردی مانند کم خونی، خونریزی‌های مزمن و شدید مشاهده می‌شود.

• هموگلوبینوپاتی‌ها مانند بیماری سلول داسی شکل و بیماری هموگلوبین C نیز با کاهش سطح هموگلوبین مرتبط هستند.

• افزایش سطح هموگلوبین می‌تواند نشان‌دهنده اریتروسیتوز باشد، که در مواردی مانند پلی‌سیتمی ورا، بیماری‌های ریوی، سوختگی‌های شدید و… مشاهده می‌شود.

• تغییرات حجم پلاسما نیز می‌تواند باعث تغییر در غلظت هموگلوبین شود. کاهش جزئی در مقادیر هموگلوبین و هماتوکریت در دوران بارداری، هم نشان‌دهنده افزایش حجم خون ناشی از حالت پرآبی است و هم افزایش تعداد گلبول‌های قرمز.

• زندگی در ارتفاعات و مصرف زیاد سیگار (heavy smoker) باعث افزایش سطح هموگلوبین می‌شود.

Hct، هماتوکریت

هماتوکریت معیاری از درصد حجم کل خون است که توسط گلبول‌های قرمز تشکیل شده است.

• کاهش سطح هماتوکریت نشان‌دهنده کم‌خونی است.

• افزایش سطح هماتوکریت می‌تواند نشان‌دهنده اریتروسیتوز باشد، که در مواردی مانند پلی‌سیتمی ورا، بیماری‌های ریوی، سوختگی‌های شدید و… دیده می‌شود.

• زمانی که گلبول‌های قرمز اندازه طبیعی داشته باشند و حاوی مقادیر طبیعی هموگلوبین باشند، درصد هماتوکریت تقریباً سه برابر غلظت هموگلوبین بر حسب گرم در دسی‌لیتر است.

PLT، تعداد پلاکت‌ها

شمارش پلاکت، تعداد پلاکت‌ها (ترومبوسیت‌ها) در هر میلی‌متر مکعب خون است. پلاکت‌ها نقش حیاتی در لخته شدن خون دارند.

• آزمایش PLT بر روی بیمارانی که دچار پتشی، خونریزی خودبه‌خودی یا قاعدگی‌های شدید هستند، انجام می‌شود.

• ترومبوسیتوپنی: تعداد پلاکت کمتر از حد طبیعی

• ترومبوسیتوز: تعداد پلاکت بیشتر از حد طبیعی

بیماری‌های مرتبط با ترومبوسیتوز:

• کم‌خونی فقر آهن

• بدخیمی‌ها (لوسمی، لنفوم و…)

• پلی‌سیتمی ورا، سندرم‌های پس از طحال‌برداری

• انواع عفونت‌های حاد/مزمن یا فرآیندهای التهابی

بیماری‌های مرتبط با ترومبوسیتوپنی:

• کاهش تولید پلاکت‌ها (نارسایی مغز استخوان، نفوذ فیبروز، تومور)

• تسریع تخریب پلاکت‌ها (آنتی‌بادی‌ها، عفونت‌ها، دریچه‌های مصنوعی قلب)

• مصرف پلاکت‌ها (DIC)

• از دست دادن پلاکت در اثر خونریزی

• رقیق شدن با حجم زیادی از تزریق خون با پلاکت کم

MPV، میانگین حجم پلاکت

• MPV معیاری برای اندازه‌گیری حجم پلاکت‌هاست و با تولید کل پلاکت تغییر می‌کند.

• در ترومبوسیتوپنی، مغز استخوان پلاکت‌های نابالغ بزرگتر آزاد می‌کند و MPV افزایش می‌یابد.

• تولید ناکافی پلاکت توسط مغز استخوان، باعث آزاد شدن پلاکت‌های کوچک و کاهش MPV می‌شود.

• MPV در تشخیص افتراقی اختلالات ترومبوسیتوپنی مفید است.

MCV, RDW, MCH, MCHC، شاخص‌های گلبول قرمز

• این شاخص‌ها اطلاعاتی درباره اندازه (MCV, RDW)، وزن (MCH) و غلظت هموگلوبین (MCHC) گلبول قرمز ارائه می‌دهند.

• محاسبه این شاخص‌ها با استفاده از نتایج RBC، Hgb و Hct انجام می‌شود.

MCV، حجم متوسط گلبول قرمز

• افزایش MCV → ماکروسیتیک

• کاهش MCV → میکروسیتیک

• گلبول‌های قرمز با اندازه طبیعی → نورموسیتیک

MCH، هموگلوبین متوسط گلبول قرمز

• اندازه‌گیری میانگین هموگلوبین در هر گلبول

• سلول‌های ماکروسیتیک → هموگلوبین بیشتر

• سلول‌های میکروسیتیک → هموگلوبین کمتر

• اصطلاحات: نورموکرومیک، هیپوکرومیک، هیپرکرومیک

MCHC، غلظت متوسط هموگلوبین گلبول قرمز

• کاهش MCHC → هیپوکرومیک (آنمی فقر آهن، تالاسمی)

• MCHC طبیعی → آنمی نورموسیتیک (آنمی همولیتیک)

RDW، پهنای توزیع گلبول‌های قرمز

• معیاری برای تغییر در اندازه گلبول‌های قرمز (آنیزوسیتوز)

• کاربرد: تمایز بین انواع کم‌خونی (کم‌خونی فقر آهن → RDW بالا، تالاسمی → RDW پایین)

WBC and Diff، تعداد و شمارش افتراقی گلبول‌های سفید

گلبول‌های سفید از اجزای کلیدی سیستم ایمنی بدن هستند:

• نوتروفیل‌ها

• لنفوسیت‌ها

• مونوسیت‌ها

• ائوزینوفیل‌ها

• بازوفیل‌ها

نکات مهم:

• WBC شامل تعداد کل گلبول‌های سفید و شمارش افتراقی است

• افزایش WBC (لکوسیتوز) → عفونت، التهاب، نکروز بافت، نئوپلازی

• کاهش WBC (لکوپنی) → نارسایی مغز استخوان، داروها، بیماری‌های خودایمنی

تقسیم‌بندی WBC:

• گرانولوسیت‌ها: نوتروفیل، بازوفیل، ائوزینوفیل

• غیرگرانولوسیت‌ها: لنفوسیت، مونوسیت

عملکرد:

• نوتروفیل → فاگوسیتوز باکتری‌ها، شیفت به چپ در عفونت‌های حاد

• ائوزینوفیل و بازوفیل → واکنش آلرژیک و پاسخ به انگل‌ها

• لنفوسیت → ایمنی سلولی و تولید آنتی‌بادی

• مونوسیت → فاگوسیتوز و حضور طولانی‌تر در گردش خون

ANC (Absolute Neutrophil Count)

• تعداد مطلق نوتروفیل‌ها = درصد نوتروفیل × تعداد کل WBC

• ANC < 1000 → بیمار در معرض خطر بالای عفونت و ممکن است نیاز به ایزوله شدن داشته باشد

PBS، اسمیر خون محیطی

• بررسی اسمیر خون محیطی می‌تواند اطلاعات قابل توجهی در مورد اندازه، شکل، رنگ و ساختار درون سلولی گلبول‌های قرمز، پلاکت‌ها و گلبول‌های سفید ارائه دهد و در تشخیص برخی بیماری‌های مادرزادی و اکتسابی کمک می‌کند.

• اسمیر باید به روش صحیح تهیه و رنگ‌آمیزی شود و توسط کارشناس آزمایشگاه یا آسیب‌شناس باتجربه بررسی گردد.

• گلبول‌های قرمز: تغییرات اندازه (آنیزوسیتوز)، شکل (پوئی کیلوسیتوز)، رنگ یا محتوای درون سلولی

• گلبول‌های سفید: تعداد کل، شمارش افتراقی، درجه بلوغ

• پلاکت‌ها: تعداد و آزادسازی گرانول‌ها برای لخته شدن

• بررسی لام خون محیطی با روش‌های لام ضخیم و نازک برای شناسایی انگل‌های خونی مانند مالاریا نیز کاربرد دارد