آزمایش آنالیز ادرار (UA) چیست ؟

آزمایش آنالیز ادرار شامل انجام چندین تست روتین بر روی نمونه ادرار می باشد. اختلالات قابل شناسایی در آنالیز ادراری ممکن است نشانه بیماری‌های سیستم ادراری مثل عفونت، گلومرولونفریت و … یا روندهای بیماری‌زایی خارج کلیوی مثل گلیکوزوری در دیابت، پروتئینوری در گاموپاتی مونوکلونالی، بیلی روبینوری در بیماری کبدی باشد. بطور روتین یک آنالیز ادرار شامل بررسی رنگ، ظاهر و بوی ادرار می‌شود. PH تعیین شده و ادرار از نظر وجود پروتئین‌ها، گلوکز، کتون‌ها، خون و لکوسیت استراز آزمایش می‌شود. همچنین ادرار تحت بررسی میکروسکوپی از نظر RBC ،WBC ، کست، کریستال و باکتری قرار می‌گیرد. با بررسی نمودن سدیمان ادراری می‌توان اطلاعات مهمی در مورد سیستم ادراری بدست آورد.

نمای ظاهری و رنگ:

بررسی نمای ظاهری و رنگ بعنوان قسمتی از آنالیز روتین ادرار انجام می‌گیرد. نمای ظاهری یک نمونه طبیعی ادرار باید شفاف باشد. ادرار کدر (Cloudy) ممکن است به علت وجود چرک، RBC یا باکتری ایجاد شود. محدوده رنگ ادرار بعلت پیگمان اوروکروم از زرد کمرنگ تا زرد کهربایی متغیر است. رنگ ادرار نشاندهنده غلظت ادرار است و با وزن مخصوص ادرار تغییر می‌کند. در حالت رقیق، ادرار به رنگ زرد کاهی و در حالت غلیظ، ادرار به رنگ زرد کهربایی پررنگ است. همچنین ممکن است ادرار به علت یک وضعیت پاتولوژیکی یا مصرف غذاها با داروهای خاص رنگ غیر طبیعی پیدا کند.

PH:

آنالیز PH ادرار تازه، تعادل اسید باز بیمار را نشان می‌دهد. PH بازی در بیمارانی مشاهده می‌شود که آلکالمی دارد. همچنین باکتریها، عفونت مجاری ادراری یا مصرف آبمیوه‌های غنی از سیترات یا سبزیجات، PH ادرا را بالا می‌برند. ادرار اسیدی معمولا در بیمارانی دیده می‌شود که اسیدمی ناشی از اسیدوز متابولیک یا تنفسی، گرسنگی، دهیدراتاسیون یا یک رژیم غذایی پر از محصولات گوشتی یا توت ترش دارند. PH ادرار در تشخیص کریستال‌های ادرار و تعیین عامل مساعدکننده تشکیل سنگ مفید است. ادرار اسیدی با تشکیل سنگهای سیستئینی، اسیداوریکی و کلیسم اگزالاتی همراه است. برای درمان یا جلوگیری از تشکیل این سنگها باید ادرار را قلیایی نگاه داشت. چون سنگ‌های کربناتی، فسفات کلسیمی و فسفات و منیزیمی در ادرار قلیایی تشکیل می‌شوند لذا در این سنگها ادرار  را باید اسیدی کرد.

پروتئین:

سنجش پروتئین ادراری یک روش حساس برای تعیین عملکرد کلیوی است. بطور طبیعی پروتئین در ادرار وجود ندارد زیرا فضای موجود در غشاء فیلتری گلومرول‌های طبیعی خیلی کوچکتر از آن هستند که به پروتئین اجازه عبور دهند. در صورت صدمه دیدن غشاء گلومرولی مثلا در گلومرولونفریت‌ها، این فضا خیلی بزرگتر می‌شود و پروتئین به خارج از فیلتر و به درون ادرار نشت پیدا می کند. احتمالا پروتئینوری مهمترین علامت بیماری کلیه است. ادرار تمام زنان باردار بطور روتین از نظر پروتئینوری چک می‌شود زیرا پروتئینوری می‌تواند یکی از علایم پره اکلامپسی باشد. پروتئین ادرار علاوه بر غربالگری نمودن سندرم نفروتیک، جهت بیماریابی دیابت قندی، گلومرولونفریت، آمیلوئیدوز و مالتیپل میلوما هم بکار می‌رود.

گلوکز:

یک آزمایش غربالگری موثری برای وجود قند در ادرار بوده که می‌تواند دیابت قندی یا سایر موارد عدم تحمل گلوکز را نشان دهد. گلوکز توسط گلومرول‌ها از خون برداشت می‌شود. به طور طبیعی گلوکز در توبول‌های پروگسیمال کلیوی باز جذب شده و اگر سطوح خونی گلوکز به بیش از آستانه کلیوی کاپیلرها جهت باز جذب مجدد قند (بطور طبیعی حوالی mg/dl ۱۸۰) برسد قند در ادرار ظاهر خواهد شد (گلوکوزوری)

وزن مخصوص:

وزن مخصوص یک روش اندازه گیری برای غلظت ذرات (شامل مواد دفعی و الکترولیت‌ها) موجود در ادرار است. مقدار بالای وزن مخصوص بیانگر یک ادرار غلیظ بوده و مقدار پایین آن نشاندهنده رقت ادرار است. این شاخص بصورت وزن ادرار در مقایسه با آب مقطر (که وزن مخصوص بالای ۱۰۰۰ دارد) تعریف می‌شود. حضور ذرات در ادرار سبب وزن دهی به ادرار یا وزن مخصوص آن می‌شود.

وزن مخصوص برای بررسی نمودن غلظت ادرار و قدرت دفعی کلیه بکار می‌رود. بیماریهای کلیه در جهت کاستن قدرت تغلیظ ادرار عمل می‌کنند در نتیجه بیماریهای مزمن کلیوی با کاهش وزن مخصوص ادرار همراهند. وزن مخصوص را باید با در نظر گرفتن وجود یا عدم گلیکوزوری و پروتئینوری تفسیر کرد. وزن مخصوص همچنین یک معیار اندازه‌گیری وضعیت هیدراتاسیون بیمار است. در هیدراتاسیون بیش از حد، ادرار بیمار رقیقتر خواهد شد و وزن مخصوص ادرار پایین تر از نرمال است. انتظار می رود که وزن مخصوص ادرار در یک بیمار دهیدراته بطور غیر طبیعی بالا باشد.

نیتریت‌ها و باکتری:

آزمایش نیترات نیز یک تست اسکرینی برای تعیین وجود عفونتهای مجرای ادراری است. اساس این آزمایش بر پایه این اصل است که خیلی از باکتریها آنزیمی به نام رداکتاز تولید می‌کنند که می‌توانند نیتراتهای ادرار را به نیتریت تبدیل کنند. این تست شیمیایی توسط یک dipstick آغشته به معرف انجام می‌شود به طوری که در واکنش با نیتریت‌ها تولید رنگ صورتی می‌کند. بنابراین بطور غیر مستقیم مطرح کننده حضور باکتری است، نتیجه مثبت آزمایش، انجام کشت ادرار را ایجاب می‌کند. هرچند میزان باکتری‌ در بررسی میکروسکوپی نیز قابل مشاهده و گزارش هستند.

کتون ها:

بطور طبیعی کتون در ادرار وجود ندارد مگر در بیماران با دیابت کنترل نشده و هیپرگلیسمی که دچار کاتابولیسم شدید اسیدهای چرب هستند. هدف از این کاتابولیسم تولید نمودن یک منبع انرژی در زمانی است که به علت کافی نبودن مقدار انسولین، گلوکز قادر به ورود به درون سلول نیست. کتون‌ها محصول نهایی تجزیه اسیدهای چرب هستند. با بالا رفتن سطح این ترکیبات در خون بیماران دیابتی، کتون‌ها نیز همراه گلوکز به درون ادرار نشت پیدا می‌کنند. معمولا افزایش بیش از حد کتون‌ها در ادرار مبتلایان به دیابت کنترل نشده دیده می‌شود.

بیلی روبین و اوروبیلینوژن:

بیلی روبین عمده ماده صفر است. بدنبال مهار شدن دفع بیلی روبین، هیپربیلی روبینمی کونژوگه (مستقیم) روی می‌دهد. برخلاف فرم غیر کونژوگه، بیلی روبین کونژوگه محلول در آب بوده و از طریق ادرار دفع می‌شود. بیلی روبین می‌تواند از طریق مجاری صفراوی به داخل روده دفع شود. قسمتی از بیلی روبین تحت عملکرد باکتریهای روده‌ای به اوروبیلینون تبدیل می‌شود. اکثریت اوروبیلینوژن از طریق کبد به داخل روده و قسمت اندکی از آن از طریق کلیه‌ها دفع می‌شود.

کریستال‌ها:

کریستال‌هایی که در بررسی میکروسکوپی، در رسوبات اداری یافت می‌شوند بر این موضوع دلالت دارند که تشکیل سنگ کلیوی قریب‌الوقوع است هر چند در حال حاضر وجود نداشته باشد. کریستالهای اوره در بیمارانی که سطح اسیداوریک سرمشان بالاست (نقرس) یافت می‌شوند. کریستال‌های فسفات و کلسیم اگزالات در ادرار بیماران مبتلا به ابنورمالیتی‌های پاراتیروئید یا وضعیت‌های سوءجذب یافت می‌شوند. نوع کریستال یافت شده در ادرار با توجه به نوع بیماری و PH ادرار متفاوت است.

کست‌ها:

کست‌ها، توده ای متشکل از مواد یا سلولها هستند که در لوله های جمع کننده کلیوی تغلیظ شده و شکل توبول را بخود می‌گیرند. این دستجات بی‌شکل از سلول‌ها و مواد، شکل توبول را به خود گرفته و بنام کست خوانده می‌شوند. معمولا این کست‌ها با درجات متفاوتی از پروتئینوری و استاز ادراری در توبول‌های کلیوی همراه هستند.

دو نوع کست وجود دارد:

1. کست‌های هیالنی متشکل از پروتئین‌ها هستند و نشان دهنده پروتئینوری می‌باشند. بطور طبیعی تعداد کمی از کست‌های هیالنی خصوصا بعد از ورزش‌های سنگین در ادرار دیده می‌شوند.
2. کست‌های سلولی شامل سلولهای دژنره بوده و شامل موارد در ادامه هستند: کست‌های گرانولری، کست‌های گرانولری نتیجه تجزیه شدن مواد سلولی موجود در WBC ها و سلولهای اپی تلیالی به ذرات گرنولری هستند. کست‌های گرنولری بعد از ورزش کردن و در بیماران مبتلا به بیماریهای مختلف کلیوی دیده می‌شوند.

• کست‌های اپی تلیال: سلولهای اپی تلیالی در طی روند دفعی ادرار می‌توانند وارد ادرار شوند. گاهی حضور سلولهای اپی تلیالی اهمیت نداشته ولی مقادیر زیاد اینها در ادرار می‌تواند نشانه کست‌های توبولر (اپی تلیالی) و خصوصا بیماری گلومرولونفریت باشند.

• کست‌های WBC: بطور طبیعی مقدار اندکی WBC در رسوب ادراری در آزمایشات میکروسکوپی دیده می‌شود. حضور ۴ یا بیشتر از WBC در ادرار نشانه عفونت سیستم ادراری از جمله مثانه، کلیه‌ها یا هر دو است. برای ارزیابی هر چه بیشتر باید نمونه ادرار وسط را کشت داد. کست‌های WBC بطور شایع در عفونت‌های کلیوی نظیر پیلونفریت حاد دیده می‌شوند.

• کست‌های RBC: هرگونه تخریب در سد خونی-ادراری چه در سطح گلومرولی و چه در سطح توبولها یا مثانه سبب ورود RBC ها به ادرار خواهد شد. خونریزی می‌تواند میکروسکوپی یا هماچوری واضح باشد. کست‌های RBC نشانه گلومرولونفریت بوده و اینها در نکروز حاد، پیلونفریت، ترومای کلیوی یا تومور کلیه نیز دیده می‌شوند.